'ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' , ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ (ਬਨਾਰਸ) ਲਈ ਵੀ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ (ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਨਾ)

ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਸਨ

BOLDAPUNJAB.COM

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਜਨਮ: 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ) ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਜੰਗ ਜਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' (ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਰੀਰਕ ਚੁਣੌਤੀ: ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ (Smallpox) ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।
2. ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਿਜ਼ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1792 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਵਿਆਹ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ (ਰਾਜ ਕੌਰ) ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ) ਸਨ।
3. ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ (1799 - 1801)
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।
ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ: 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 (ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ' ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ (ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਿੱਤਾਂ)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸਿਰਜਿਆ:
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1805): ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ 'ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੀ ਜਿੱਤ (1807)
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ (1818): ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819): ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1834): ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਖੈਬਰ ਪਾਸ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਕੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਫ਼ਾ ਬੇਗਮ ਕੋਲੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ' ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਿਆ।

5. ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ (ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਨਾ)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਇਟਾਲੀਅਨ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜੀਨ-ਫਰਾਂਸਿਸ ਅਲਾਰਡ ਅਤੇ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਨਤੂਰਾ) ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫ਼ੌਜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
6. ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਸਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ 'ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ' ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ:
ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਭ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੂਦੀਨ (ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ) ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾਨਾਥ (ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ) ਸਨ।
ਧਾਰਮਿਕ ਉਦਾਰਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ (ਬਨਾਰਸ) ਲਈ ਵੀ ਸੋਨਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਕੋਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
7. ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809): ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟਕਰਾਅ ਟਲਿਆ ਰਿਹਾ।
ਦੇਹਾਂਤ: ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜਿਆ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ' ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਆਂ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮਿਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।